તંત્રીની કલમે….
ગુજરાતની ઔદ્યોગિક પ્રગતિ, રોકાણની તકો અને આર્થિક વિકાસનો પાયો માત્ર મૂડી, ટેકનોલોજી કે માળખાકીય સુવિધાઓ પર જ આધારિત નથી, પરંતુ તેની પાછળ સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ પરિબળ છે ઊર્જાની સતત અને વિશ્વસનીય ઉપલબ્ધતા. જે રાજ્ય પાસે પૂરતી ઊર્જા હોય છે તે રાજ્ય ઉદ્યોગોને આકર્ષી શકે છે, ઉત્પાદન વધારી શકે છે, રોજગારીનું સર્જન કરી શકે છે અને રાષ્ટ્રીય અર્થતંત્રમાં પોતાની ભૂમિકા વધુ મજબૂત બનાવી શકે છે. આ જ સંદર્ભમાં ગુજરાત એનર્જી લિમિટેડ અને અબુધાબીની અબુધાબી નેશનલ ઓઇલ કંપની (એડનોક) વચ્ચે થયેલો દસ વર્ષનો લિક્વિફાઇડ નેચરલ ગેસ (એલએનજી) પુરવઠા કરાર માત્ર એક વ્યાપારી સમજૂતી નથી, પરંતુ ગુજરાતની ભાવિ ઊર્જા નીતિ માટે મહત્ત્વપૂર્ણ ઘટના છે. જોકે, આ કરાર જેટલી નવી તકો ઊભી કરે છે એટલા જ ગંભીર સવાલો પણ ઊભા કરે છે કે શું આપણે ઊર્જા સુરક્ષા તરફ આગળ વધી રહ્યા છીએ કે આયાતી ગેસ પરની નિર્ભરતાને લાંબા સમય માટે વધુ મજબૂત બનાવી રહ્યા છીએ?
૬ નવેમ્બર, ૨૦૨૬ના રોજ જાહેર થયેલી આ સમજૂતી હેઠળ ગુજરાત એનર્જી લિમિટેડ આગામી દસ વર્ષમાં એડનોક પાસેથી મહત્તમ ૪૦ લાખ ટન એલએનજી મેળવશે અને પુરવઠો ૨૦૨૮થી શરૂ થવાનો છે. આ કરાર એડનોક માટે ભારતમાં પાંચમો એલએનજી પુરવઠા કરાર છે. ખાસ બાબત એ છે કે ગેસનો પુરવઠો એડનોકની આંતરરાષ્ટ્રીય રોકાણ કંપની એક્સઆરજીના આંતરરાષ્ટ્રીય ગેસ પોર્ટફોલિયોમાંથી આવશે. એટલે કે આ પુરવઠો માત્ર પર્શિયન ગલ્ફના પરંપરાગત ગેસ સ્ત્રોતો પર આધારિત નથી.
આ સમજૂતીની મહત્ત્વપૂર્ણ આર્થિક બાજુ એ છે કે દસ વર્ષમાં ૪૦ લાખ ટનનો અર્થ સરેરાશ વાર્ષિક ચાર લાખ ટન જેટલો પુરવઠો થાય છે. આ આંકડો મહત્તમ કરારબદ્ધ જથ્થો છે, દર વર્ષે એટલો જથ્થો નિશ્ચિતપણે મળશે એવી અલગ ખાતરી નથી. બજારભાવ, પુરવઠાની શરતો અને વાસ્તવિક ઉપાડની વિગતોનું મૂલ્યાંકન પણ એટલું જ જરૂરી છે.
ગુજરાત માટે કુદરતી ગેસનું મહત્ત્વ અનેકગણું છે. મોરબીના સિરામિક ઉદ્યોગથી લઈને કેમિકલ, પેટ્રોકેમિકલ, ખાતર, કાપડ, ફાર્માસ્યુટિકલ અને અન્ય ઉત્પાદન ક્ષેત્રો સુધી ગેસની સતત ઉપલબ્ધતા ઉત્પાદન ખર્ચ અને સ્પર્ધાત્મકતાને અસર કરે છે. ગેસનો પુરવઠો ખોરવાય તો માત્ર એક કારખાનું નહીં, પરંતુ તેની સાથે સંકળાયેલી સપ્લાય ચેઇન, પરિવહન, નાના ઉદ્યોગો અને હજારો કામદારો પણ પ્રભાવિત થાય છે. બીજી તરફ, પાઇપલાઇન દ્વારા મળતો ગેસ શહેરી ઘરોમાં રસોઈ, વાહનોમાં સીએનજી અને ઉદ્યોગોમાં ઊર્જા માટે ઉપયોગી બને છે. ગુજરાત એનર્જીનું નેટવર્ક ૪૪ જિલ્લાઓ અને છ રાજ્યોમાં કાર્યરત હોવાનું કંપનીએ જણાવ્યું છે. તેથી આ કરારની અસર માત્ર ગુજરાતની સરહદો સુધી મર્યાદિત રહેવાની નથી.
અહીં એક મહત્ત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન સમજવો જરૂરી છે. એલએનજી એટલે કુદરતી ગેસને અત્યંત નીચા તાપમાને પ્રવાહી સ્વરૂપમાં પરિવર્તિત કરીને વિશાળ જહાજો દ્વારા એક દેશમાંથી બીજા દેશમાં પહોંચાડવાની પદ્ધતિ. આયાતી એલએનજી બંદર પર પહોંચ્યા પછી તેને ફરી ગેસમાં પરિવર્તિત કરવામાં આવે છે અને પાઇપલાઇન દ્વારા ગ્રાહકો સુધી પહોંચાડવામાં આવે છે.
ભારત પાસે આવા આયાત અને પુનઃગેસીકરણ માટેનું માળખું વિકસી રહ્યું છે. ગુજરાતમાં પણ આ ક્ષેત્રની મહત્ત્વપૂર્ણ સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ છે. હજી વધુ મહત્ત્વની બાબત એ છે કે હજીરા, દહેજ અને છારા જેવા ગેસ માળખાકીય કેન્દ્રો રાજ્યને ઊર્જા વેપારના મહત્ત્વપૂર્ણ નકશા પર સ્થાન આપે છે. જાન્યુઆરી ૨૦૨૬માં હિન્દુસ્તાન પેટ્રોલિયમ અને એડનોક ગેસ વચ્ચે થયેલો દસ વર્ષનો કરાર પણ ગુજરાતના ચ્હારા ટર્મિનલ સાથે જોડાયેલો છે.
પરંતુ ઊર્જા સુરક્ષાનો અર્થ માત્ર લાંબા ગાળાના કરાર કરી લેવા પૂરતો નથી. ભારત આજે પોતાની કુદરતી ગેસની જરૂરિયાતનો નોંધપાત્ર હિસ્સો આયાત દ્વારા પૂરો કરે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ગેસના ભાવમાં અચાનક વધારો થાય, મધ્યપૂર્વમાં યુદ્ધની સ્થિતિ સર્જાય, દરિયાઈ માર્ગો પર અવરોધ ઊભા થાય અથવા મોટા ગેસ ઉત્પાદક દેશો પુરવઠાની નીતિ બદલે તો તેની સીધી અસર ભારતીય ઉદ્યોગો અને ગ્રાહકો પર પડી શકે છે. રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધે વિશ્વને સમજાવ્યું છે કે ઊર્જા પુરવઠો માત્ર વેપારનો વિષય નથી, પરંતુ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને આર્થિક સ્થિરતાનો પણ વિષય છે. તેથી દસ વર્ષનો કરાર પુરવઠાની લાંબા ગાળાની વ્યવસ્થા કરી શકે છે, પરંતુ તે વૈશ્વિક રાજકીય અને આર્થિક જોખમોથી સંપૂર્ણ સુરક્ષા આપી શકતો નથી.
આ કરારમાં ભાવનિર્ધારણનો મુદ્દો પણ અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ છે. કંપનીના શેરબજારને કરાયેલા ખુલાસા અનુસાર, આ કરાર હેઠળના એલએનજીના ભાવ હેનરી હબ સૂચકાંક સાથે જોડાયેલા છે. અમેરિકાના કુદરતી ગેસ બજાર સાથે સંકળાયેલો આ સૂચકાંક ભાવનિર્ધારણનો એક મહત્ત્વપૂર્ણ આધાર છે. પરંતુ સંપૂર્ણ ભાવસૂત્ર, પરિવહન ખર્ચ, અન્ય વધારાના ખર્ચ અને કરારની તમામ વ્યાપારી શરતો જાહેર નથી.
તેથી આ કરારનો વાસ્તવિક આર્થિક લાભ જાણવા માટે માત્ર ગેસના જથ્થા પર નહીં, પરંતુ અંતિમ ઉતરાણ ખર્ચ પર પણ નજર રાખવી પડશે. જો આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવ ઘટે ત્યારે તેનો લાભ ગ્રાહકોને મળે અને ભાવ વધે ત્યારે ઉદ્યોગો પર અસહ્ય બોજ ન પડે તેવી વ્યવસ્થા ઊભી થાય તો જ આ કરારનો વ્યાપક આર્થિક લાભ પ્રાપ્ત થઈ શકશે.
બીજી તરફ, કુદરતી ગેસને કોલસા અને અન્ય પરંપરાગત ઇંધણની સરખામણીમાં ઓછા કાર્બન ઉત્સર્જનવાળા વિકલ્પ તરીકે જોવામાં આવે છે. આથી પર્યાવરણની દૃષ્ટિએ પણ તેનો ઉપયોગ મહત્ત્વપૂર્ણ બની શકે છે. પરંતુ ગેસને સંપૂર્ણ સ્વચ્છ ઊર્જા માનવાની ભૂલ ન થવી જોઈએ. ઉત્પાદનથી લઈને પરિવહન અને વિતરણ સુધી મિથેનનું ગળતર થાય તો તેની પર્યાવરણીય અસર ગંભીર બની શકે છે. આથી ગુજરાતે એલએનજીના વધતા ઉપયોગની સાથે સૂર્યઊર્જા, પવનઊર્જા, બેટરી સંગ્રહ અને ગ્રીન હાઇડ્રોજન જેવા વિકલ્પોમાં પણ રોકાણ વધારવું પડશે.
સરકારની જવાબદારી અહીં સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ બને છે. ગુજરાતે આયાતી ગેસ માટે એક જ દેશ કે એક જ કંપની પર નિર્ભર રહેવાને બદલે વિવિધ આંતરરાષ્ટ્રીય સપ્લાયરો સાથે સંતુલિત કરારો કરવા જોઈએ. સ્થાનિક ગેસ સંશોધન, સંગ્રહ ક્ષમતા, પાઇપલાઇન નેટવર્ક અને બંદરોની કાર્યક્ષમતા વધારવી જોઈએ. નાના અને મધ્યમ ઉદ્યોગોને ગેસના ભાવમાં અચાનક થતા ફેરફારોથી બચાવવા માટે યોગ્ય નીતિ ઘડવી જોઈએ. કરારની શરતો, ભાવનિર્ધારણ અને પુરવઠાની પારદર્શકતા પણ જાળવવી જોઈએ.
ગુજરાતનો આ દસ વર્ષનો એલએનજી કરાર નિઃશંકપણે ઔદ્યોગિક વિકાસ માટે નવી સંભાવનાઓ ખોલે છે. પરંતુ કોઈ પણ રાજ્યની સાચી ઊર્જા શક્તિ આયાતી ગેસના જથ્થાથી નહીં, પરંતુ વિવિધ ઊર્જાસ્રોતો વચ્ચે સંતુલન જાળવવાની તેની ક્ષમતાથી નક્કી થાય છે. ૨૦૨૮થી શરૂ થનારો આ પુરવઠો ગુજરાતના ઉદ્યોગોને નવી ગતિ આપી શકે છે, પરંતુ તેની સફળતા ભાવ, ઉપલબ્ધતા, વિતરણ અને પર્યાવરણની જવાબદારી પર નિર્ભર રહેશે. ગુજરાતે માત્ર ગેસ ખરીદવાનો કરાર નહીં, પરંતુ ઊર્જાના ક્ષેત્રમાં આત્મનિર્ભરતા તરફ આગળ વધવાનો સંકલ્પ કરવો જોઈએ. કારણ કે ઊર્જા સુરક્ષાનો સાચો અર્થ વિદેશી પુરવઠો મેળવવો નથી, પરંતુ વૈશ્વિક સંકટ આવે ત્યારે પણ ગુજરાતનાં કારખાનાંનાં ચક્રો અટકે નહીં અને સામાન્ય નાગરિકના ઘરમાં ઊર્જાનો દીવો સતત પ્રજ્વલિત રહે તે સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.
નરેન્દ્ર જોષી

