Nirmal Metro – Best Gujarati Newspaper – Daily – ગુજરાતી સમાચાર – Gujarat
article

ભારતીય રેલવેના વિકાસ મોડેલ પર સીએજીનો મોટો ખુલાસોઃ આધુનિક ટ્રેનોની ગતિ સામે સ્ટેશનોની પાયાની સુવિધાઓનો ગંભીર અભાવ!

કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની
(એલએલબી, એલએલએમ સીએ (એટીસી)
શ્રીનગર, ગોંદીયા

Email – kishanbhawnani13@gmail.com

ભારતીય રેલવે દેશની આર્થિક અને સામાજિક જીવનરેખા છે. દરરોજ લાખો લોકો મુસાફરી માટે રેલવે પર આધાર રાખે છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં કેન્દ્ર સરકારે ભારતીય રેલવેના આધુનિકીકરણ માટે અનેક મહત્વપૂર્ણ પગલાં લીધાં છે. વંદે ભારત એક્સપ્રેસ, અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ, નમો ભારત પ્રાદેશિક ઝડપી પરિવહન સેવા અને આધુનિક વંદે મેટ્રો જેવી ટ્રેનો શરૂ કરવામાં આવી છે. અમૃત ભારત સ્ટેશન યોજના હેઠળ દેશનાં વિવિધ રેલવે સ્ટેશનોનું આધુનિકીકરણ પણ કરવામાં આવી રહ્યું છે. આધુનિક પ્લેટફોર્મ, ડિજિટલ સુવિધાઓ, સુધારેલા પ્રતીક્ષા ખંડ અને નવી ટેકનોલોજી દ્વારા ભારતીય રેલવેની નવી છબી રજૂ કરવાનો પ્રયાસ થઈ રહ્યો છે.

પરંતુ આ વિકાસની ચમક વચ્ચે રેલવે સ્ટેશનો પર સામાન્ય મુસાફરોને મળતી પાયાની સુવિધાઓ અંગે ભારતના નિયંત્રક અને મહાલેખક (સીએજી)ના અહેવાલે ગંભીર પ્રશ્નો ઊભા કર્યા છે. ૧૬ નવેમ્બર, ૨૦૨૬ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટના હસ્તક્ષેપ બાદ આ મુદ્દો વધુ ચર્ચામાં આવ્યો છે. કૃષ્ણકાંત વિરુદ્ધ ભારત સંઘ અને અન્ય કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે રેલવે મંત્રાલયને સ્ટેશનો પર જરૂરી મુસાફર સુવિધાઓ સુનિશ્ચિત કરવા તથા સીએજીના અહેવાલમાં કરવામાં આવેલી ભલામણોનો અમલ કરવા નિર્દેશ આપ્યો હોવાનું ઉપલબ્ધ સમાચાર અહેવાલોમાં જણાવાયું છે.

આ સમગ્ર મામલાનો મુખ્ય આધાર સીએજીનો અહેવાલ નંબર ૩૧, ૨૦૨૬ છે. તેનો વિષય ભારતીય રેલવેના બિનઉપનગરીય સ્ટેશનો પર મુસાફરોની સુવિધાઓ અને સ્વચ્છતાનું ઓડિટ છે. આ અહેવાલ ૧૨ ઓગસ્ટ, ૨૦૨૬ના રોજ સંસદનાં બંને ગૃહોમાં રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. તેમાં ૨૦૧૯-૨૦થી ૨૦૨૩-૨૪ સુધીની કામગીરીની તપાસ કરવામાં આવી હતી. દેશનાં ૧૬ રેલવે ઝોનનાં પસંદ કરાયેલા ૫૧૨ સ્ટેશનોને આ ઓડિટમાં આવરી લેવામાં આવ્યાં હતાં.

અહેવાલનો સૌથી ચોંકાવનારો ખુલાસો એ છે કે તપાસવામાં આવેલા ૫૧૨ સ્ટેશનોમાંથી ૪૫૮ સ્ટેશનો પર ઓછામાં ઓછી એક અથવા વધુ આવશ્યક મુસાફર સુવિધાઓનો અભાવ જોવા મળ્યો હતો. એટલે કે આશરે ૮૯ ટકા સ્ટેશનો નિર્ધારિત લઘુત્તમ ધોરણો પૂર્ણ કરી શક્યાં નહોતાં. માત્ર ૫૪ સ્ટેશનો પર તમામ નિર્ધારિત લઘુત્તમ સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ હતી. જોકે, તેનો અર્થ એવો નથી કે ૪૫૮ સ્ટેશનો પર કોઈ જ સુવિધા નહોતી, પરંતુ એક અથવા વધુ જરૂરી સુવિધાઓનો અભાવ અથવા નિર્ધારિત ધોરણ કરતાં નબળી સ્થિતિ જોવા મળી હતી.

સીએજીના અહેવાલમાં પીવાનું પાણી, પાણીના નળ, પાણીના કુલર, મુસાફરો માટે બેઠક વ્યવસ્થા, પ્રતીક્ષા ખંડ, પ્લેટફોર્મ પર આશ્રયસ્થાન, પંખા, શૌચાલય, પેશાબગૃહ, ઘડિયાળ, કચરાપેટી અને માહિતી સંકેતો જેવી મૂળભૂત સુવિધાઓની તપાસ કરવામાં આવી હતી. અહેવાલ મુજબ આશરે ૪૨ ટકા સ્ટેશનો પર પંખાનો અભાવ હતો, ૪૦ ટકા સ્ટેશનો પર પાણીના કુલર ઉપલબ્ધ નહોતાં, ૨૭ ટકા સ્ટેશનો પર પીવાના પાણીના નળનો અભાવ હતો અને ૨૨ ટકા સ્ટેશનો પર પેશાબગૃહની સુવિધા નહોતી. આ ઉપરાંત ૧૫ ટકા સ્ટેશનો પર બેઠક વ્યવસ્થા, ૧૩ ટકા સ્ટેશનો પર પ્લેટફોર્મ આશ્રયસ્થાન અને ૧૨ ટકા સ્ટેશનો પર શૌચાલયનો અભાવ જોવા મળ્યો હતો.

આ સમસ્યાઓમાં સૌથી ગંભીર બાબત પીવાના પાણીની ગુણવત્તા છે. રેલવે સ્ટેશનો પર મુસાફરોને શુદ્ધ પાણી ઉપલબ્ધ કરાવવું એ માત્ર સુવિધાનો નહીં, પરંતુ જાહેર આરોગ્યનો પણ પ્રશ્ન છે. સીએજીના ઓડિટમાં પાણીના નિયમિત બેક્ટેરિયોલોજીકલ અને રાસાયણિક પરીક્ષણમાં ખામીઓ જોવા મળી હતી. આઠ સ્ટેશનોના વોટર કુલરના પાણીના નમૂનાઓમાં ઇ. કોલી બેક્ટેરિયા મળી આવ્યા હતા. તેમાં હૈદરાબાદ, છત્રપતિ શિવાજી મહારાજ ટર્મિનસ, ભિવંડી રોડ, કલ્યાણ, લોનાવલા, કોઈમ્બતુર, પલક્કડ જંકશન અને માધુપુરનો સમાવેશ થાય છે. વધુમાં, ૨૦૨૨-૨૩માં ૪૯ સ્ટેશનો અને ૨૦૨૩-૨૪માં ૫૬ સ્ટેશનો પરથી લેવામાં આવેલા નળના પાણીના નમૂનાઓમાં કુલ કોલિફોર્મ બેક્ટેરિયા મળ્યા હતા. આ ખુલાસો મુસાફરોના સ્વાસ્થ્ય અંગે ગંભીર ચિંતા ઊભી કરે છે.

શૌચાલય અને તબીબી સુવિધાઓની સ્થિતિ પણ સંતોષકારક નહોતી. તપાસવામાં આવેલા ૫૧૨ સ્ટેશનોમાંથી ૧૫ સ્ટેશનો પર એક પણ કાર્યરત શૌચાલય ઉપલબ્ધ નહોતું. ૧૪૪ સ્ટેશનોનાં ૩૩૪ પ્લેટફોર્મ પર પે-એન્ડ-યુઝ શૌચાલયનો અભાવ હતો. તેમાંથી ૨૨૯ પ્લેટફોર્મ પર મુસાફરો માટે પે-એન્ડ-યુઝ અથવા રેલવે સંચાલિત શૌચાલય ઉપલબ્ધ નહોતાં. મહિલાઓ માટે અલગ શૌચાલય અને સ્વચ્છતાની અન્ય સુવિધાઓમાં પણ ખામીઓ જોવા મળી હતી.

આરોગ્યની દૃષ્ટિએ વધુ ગંભીર બાબત એ હતી કે ૪૪૧ રેલવે સ્ટેશનો પર ઇમરજન્સી મેડિકલ રૂમ અથવા નિયુક્ત તબીબી સહાય બોક્સની સુવિધાનો અભાવ હતો. એમ્સની ભલામણ મુજબ માત્ર ૧૭ સ્ટેશનો પર તબીબી રૂમ અને તબીબી બોક્સ બંને ઉપલબ્ધ હતાં. મુસાફરી દરમિયાન કોઈ મુસાફરને અચાનક બીમારી થાય અથવા અકસ્માત સર્જાય તો તાત્કાલિક સારવાર મળવી અત્યંત જરૂરી છે. આવી સ્થિતિમાં રેલવે સ્ટેશનો પર તબીબી વ્યવસ્થાની નબળાઈ ગંભીર જોખમ ઊભું કરી શકે છે.

દિવ્યાંગ મુસાફરો અને વરિષ્ઠ નાગરિકોની સુવિધાઓ અંગે પણ અહેવાલે પ્રશ્નો ઊભા કર્યા છે. ૫૧૨માંથી ૧૨ સ્ટેશનો પર વ્હીલચેર ઉપલબ્ધ નહોતી. દિવ્યાંગ મુસાફરોને ટ્રેનમાં ચઢવા અને ઉતરવા માટે જરૂરી પોર્ટેબલ રેમ્પ ૧૫૯ મુખ્ય સ્ટેશનોમાંથી ૧૩૩ સ્ટેશનો પર ઉપલબ્ધ નહોતા. દિવ્યાંગો માટે અનુકૂળ શૌચાલય, સ્પર્શ આધારિત માર્ગો, પ્રાથમિકતા બેઠક અને ઓછી ઊંચાઈવાળા ટિકિટ કાઉન્ટર જેવી સુવિધાઓમાં પણ ખામીઓ નોંધાઈ હતી. ૫,૯૨૦ સ્ટેશનોના વ્યાપક ડેટા મુજબ ૧,૭૫૯ સ્ટેશનો પર દિવ્યાંગો માટેનાં શૌચાલય ઉપલબ્ધ નહોતાં અથવા હલકી ગુણવત્તાવાળાં હતાં.

આ સમગ્ર પરિસ્થિતિનો સૌથી મોટો આર્થિક વિરોધાભાસ મુસાફરોની સુવિધાઓ માટે ફાળવાયેલા બજેટના ઉપયોગમાં જોવા મળે છે. સીએજીના અહેવાલ મુજબ ૨૦૧૯-૨૦થી ૨૦૨૩-૨૪ દરમિયાન મુસાફરોની સુવિધાઓ માટે ફાળવાયેલા બજેટના ૩૬થી ૪૪ ટકા નાણાં ખર્ચવામાં આવ્યાં નહોતાં. ખાસ કરીને ૨૦૨૩-૨૪માં આશરે રૂ.૫,૯૫૬ કરોડ અથવા ફાળવાયેલા બજેટના ૪૨ ટકા નાણાં વપરાયા વગર રહી ગયાં હતાં.

પાંચ વર્ષ દરમિયાન બજેટના ઓછા ઉપયોગના આંકડા પણ ચિંતાજનક છે. ૨૦૧૯-૨૦માં રૂ.૧,૪૦૩ કરોડ, ૨૦૨૦-૨૧માં રૂ.૧,૪૯૯ કરોડ, ૨૦૨૧-૨૨માં રૂ.૧,૪૨૩ કરોડ, ૨૦૨૨-૨૩માં રૂ.૧,૧૯૮ કરોડ અને ૨૦૨૩-૨૪માં રૂ.૫,૯૫૬ કરોડનો ઓછો ઉપયોગ થયો હતો. વધુમાં, ૨૦૧૯-૨૦થી ૨૦૨૩-૨૪ દરમિયાન સમીક્ષા કરાયેલા ૩૯૫ મુસાફર સુવિધા પ્રોજેક્ટ્‌સમાંથી માત્ર ૪૧ ટકા પ્રોજેક્ટ નિર્ધારિત સમયમર્યાદામાં પૂર્ણ થયા હતા, જ્યારે ૫૯ ટકા પ્રોજેક્ટ વિલંબિત થયા હતા. કેટલાક પ્રોજેક્ટ ત્રણ વર્ષથી વધુ સમય સુધી અટવાયેલા રહ્યા હતા.

સીએજીના અહેવાલમાં ખામીયુક્ત આયોજન, સામગ્રી અને કુશળ મજૂરોની અછત તથા કોન્ટ્રાક્ટરો સાથેની સમસ્યાઓને વિલંબનાં કારણો તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યાં હતાં. આથી સ્પષ્ટ થાય છે કે રેલવેની સમસ્યા માત્ર નાણાંની અછત નથી, પરંતુ આયોજન, વહીવટી કામગીરી, દેખરેખ અને અમલીકરણની નબળાઈઓ પણ છે.

આધુનિક રેલવેનું મૂલ્યાંકન માત્ર ઝડપી ટ્રેનો, સુંદર સ્ટેશનો અને ડિજિટલ ટેકનોલોજીના આધારે થઈ શકે નહીં. મુસાફરોને સ્વચ્છ પાણી, સ્વચ્છ શૌચાલય, પૂરતી બેઠક, સુરક્ષા, સમયસર તબીબી સહાય અને દિવ્યાંગો માટે સરળતાથી ઉપયોગમાં લઈ શકાય તેવી સુવિધાઓ મળવી પણ એટલી જ જરૂરી છે. સામાન્ય અને મધ્યમ વર્ગના નાગરિકો માટે રેલવે આજે પણ સૌથી મહત્ત્વનું પરિવહન માધ્યમ છે. તેથી વિકાસનો લાભ દરેક મુસાફર સુધી પહોંચવો જોઈએ.

આ માટે કેન્દ્ર સરકાર અને રેલવે મંત્રાલયે કેટલીક નક્કર પ્રાથમિકતાઓ નક્કી કરવી જરૂરી છે. દરેક સ્ટેશનની સુવિધાઓની વાસ્તવિક સ્થિતિ દર્શાવતું જાહેર ડિજિટલ ડેશબોર્ડ બનાવવું જોઈએ. તેમાં પીવાના પાણીનાં પરીક્ષણો, શૌચાલયોની સ્થિતિ, સ્વચ્છતા અને તબીબી સહાયની માહિતી ઉપલબ્ધ કરાવવી જોઈએ. મુસાફરોની સુવિધાઓ માટે ફાળવાયેલા બજેટનો સમયસર ઉપયોગ થાય તેની નિયમિત સમીક્ષા થવી જોઈએ. અધૂરા પ્રોજેક્ટ્‌સ માટે જવાબદારી નક્કી કરવી જોઈએ. સ્વતંત્ર નિરીક્ષણ અને મુસાફરોના પ્રતિસાદના આધારે દરેક રેલવે ઝોનમાં સુધારાની અસરકારક વ્યવસ્થા ઊભી કરવી જોઈએ.

આમ, સીએજીનો અહેવાલ અને સુપ્રીમ કોર્ટનો હસ્તક્ષેપ ભારતીય રેલવે માટે એક મહત્ત્વપૂર્ણ ચેતવણી છે. વંદે ભારતની ગતિ, અમૃત ભારતની આધુનિકતા અને નવી ટેકનોલોજીની પ્રગતિ ત્યારે જ સાચા અર્થમાં જનકલ્યાણકારી બની શકે, જ્યારે સામાન્ય મુસાફરને પણ સ્વચ્છ પાણી, સ્વચ્છ શૌચાલય, પૂરતા પંખા, બેઠક વ્યવસ્થા અને કટોકટીની તબીબી સહાય મળે. રેલવેનો વિકાસ માત્ર ટ્રેન કેટલી ઝડપથી દોડે છે તેના આધારે નહીં, પરંતુ સામાન્ય નાગરિકની મુસાફરી કેટલી સલામત, સ્વચ્છ, આરામદાયક અને સન્માનજનક બને છે તેના આધારે પણ માપવો જોઈએ.

Related posts

ઇન્ડોનેશિયાના યોગ્યાકાર્તામાં પૂજ્ય મોરારી બાપૂની રામકથાનું આયોજન

Reporter1

બદલાતા ભારતમાં મહિલા શક્તિનો બહુપક્ષીય ઉદય – મહિલા શક્તિ ફક્ત ભાવનાત્મક કે પ્રતીકાત્મક નથી, પરંતુ એક વાસ્તવિક અને પ્રભાવશાળી અદમ્ય હિંમત છે.

Master Admin

સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા નિયુક્ત નેશનલ ટાસ્ક ફોર્સ (એનટીએફ) ના સર્વેએ ચેતવણી આપી છેઃ વિદ્યાર્થી જીવનની તેજસ્વીતા પાછળ માનસિક અંધકાર છુપાયેલો છે! – ૨.૪૩ લાખથી વધુ વિદ્યાર્થીઓનો અવાજ, લગભગ ૧૧ માંથી ૧ એ આત્મહત્યાના વિચારોની જાણ કરી; ૩૧ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬ સુધીમાં અંતિમ રિપોર્ટ 

Master Admin

Leave a Comment

Translate »